Wydarzenie zgromadziło badaczy z Polski, Austrii, Niemiec, Francji i Ukrainy, którzy podjęli refleksję nad wiedeńskim okresem życia Ossolińskiego oraz jego znaczeniem dla kultury Europy Środkowej.

Do stolicy Austrii przyjechali przedstawiciele najważniejszych ośrodków zajmujących się historią książki, literatury i kultury regionu – od Wrocławia, Krakowa i Wiednia po Lwów, Strasburg i Fryburg. Konferencja stała się okazją, by spojrzeć na postać Ossolińskiego nie tylko jako fundatora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, lecz także jako uczestnika szerokiej europejskiej elity intelektualnej przełomu XVIII i XIX wieku.

Pierwszy dzień obrad odbył się w gmachu Austriackiej Biblioteki Narodowej, w zabytkowym Palais Mollard. Uroczystego otwarcia dokonali dyrektor generalna biblioteki Michaela Mayr, ambasador RP w Austrii Zenon Kosiniak-Kamysz oraz dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich Łukasz Kamiński.

Ambasador RP w Austrii Zenon Kosiniak-Kamysz podkreślił znaczenie Ossolińskiego jako jednej z kluczowych postaci polskiego oświecenia, wskazując na jego zaangażowanie w sprawy narodowe oraz istotny wpływ na kształtowanie życia intelektualnego zarówno w monarchii habsburskiej, jak i na obszarze dawnej Rzeczypospolitej.

Dyrektor generalna Austriackiej Biblioteki Narodowej Michaela Mayr przypomniała działalność Ossolińskiego w czasie jego pobytu w Wiedniu, kiedy pełnił funkcję prefekta Cesarskiej Biblioteki Nadwornej. Zwróciła uwagę, że jego kadencja przypadła na wyjątkowo burzliwy okres wojen napoleońskich, co dodatkowo podkreśla wagę jego pracy.

Z kolei dyrektor Ossolineum Łukasz Kamiński mówił m.in. o aktualności wizji fundatora. Podkreślił, że dzięki dalekowzroczności Ossolińskiego instytucja nie tylko przetrwała dramatyczne zawirowania dziejowe, ale do dziś dynamicznie realizuje swoją misję jako jeden z filarów polskiego dziedzictwa kulturowego i ważny pomost międzykulturowy w Europie Środkowej.

Referaty pierwszego dnia ukazały Józefa Maksymiliana Ossolińskiego w wielu rolach: jako uczonego, kolekcjonera, historyka literatury, bibliotekarza, mecenasa i uczestnika życia intelektualnego monarchii habsburskiej. Dyskutowano zarówno o jego biografii i działalności naukowej, jak i o relacjach z wybitnymi współczesnymi, m.in. z Franzem Grillparzerem czy Samuelem Bogumiłem Linde. Osobny blok poświęcono twórczości literackiej Ossolińskiego, jego badaniom nad literaturą staropolską oraz idei instytucji tworzonych pro publico bono.

Wyjątkowym punktem programu była prezentacja rękopisów i dawnych druków związanych z Ossolińskim, przygotowana przez Dział Rękopisów i Starych Druków Austriackiej Biblioteki Narodowej pod kierunkiem dr Kathariny Kaski. Uczestnicy mogli zobaczyć unikatowe źródła dokumentujące wiedeńską działalność fundatora Ossolineum.

Obrady pierwszego dnia zakończył koncert znanego również wiedeńskiej Polonii zespołu Cuore Piano Trio. Kameralny program obejmujący utwory Ludwika van Beethovena stworzył artystyczne dopełnienie naukowej refleksji nad epoką Ossolińskiego i nadał wydarzeniu dodatkowy, emocjonalny wymiar.

Drugi dzień konferencji odbył się w siedzibie Instytutu Polskiego w Wiedniu i koncentrował się przede wszystkim na działalności kolekcjonerskiej oraz bibliotecznej Józefa Maksymiliana Ossolińskiego. W kolejnych panelach badacze z Polski, Austrii, Niemiec i Ukrainy omawiali zagadnienia związane z gromadzeniem rękopisów, starych druków, zbiorów artystycznych i numizmatycznych na przełomie XVIII i XIX wieku. Szczególne miejsce zajęły referaty poświęcone relacjom Ossolińskiego z krakowskim księgarzem Ambrożym Grabowskim, jego kolekcjom rycin, dzieł sztuki, zbiorom muzycznym oraz numizmatycznym.

Ważnym akcentem drugiego dnia była sesja specjalna poświęcona obecności Józefa Maksymiliana Ossolińskiego w przestrzeni miejskiej Wiednia, przygotowana przez przedstawicieli redakcji „Poloniki”.

Redaktor naczelny pisma, Sławomir Iwanowski, wygłosił referat „Między pamięcią a nieobecnością – upamiętnienie J. M. Ossolińskiego w przestrzeni miejskiej Wiednia i Baden”, analizując współczesne formy obecności – ale również nieobecności – fundatora Ossolineum w austriackiej przestrzeni publicznej.

Z kolei Krzysztof Korbiel w wystąpieniu „Ostatnie dni życia Józefa Maksymiliana Ossolińskiego – choroba, śmierć i pogrzeb” przybliżył poruszający finał życia uczonego, relacjonując ostatnie dni jego życia w Wiedniu.

Na tym tle udział redakcji Poloniki miał szczególny charakter. W gronie historyków, bibliotekoznawców i literaturoznawców znaleźli się również przedstawiciele polonijnego środowiska w Austrii, wnosząc do konferencji perspektywę pamięci miejskiej i lokalnej historii Wiednia i okolic.

Istotnym wkładem redakcji było również poprowadzenie spaceru historycznego śladami Ossolińskiego po Wiedniu. Trasa zakończyła się zwiedzaniem wystawy planszowej „Józef Maksymilian Ossoliński (1754–1826) – wizjoner” na kampusie Uniwersytetu Wiedeńskiego.

Konferencję zorganizowały wspólnie Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, Austriacka Biblioteka Narodowa oraz Instytut Polski w Wiedniu. Nad przygotowaniem wydarzenia czuwał Komitet Organizacyjny, w którym znaleźli się: prof. dr Edward Białek (Uniwersytet Wrocławski), dr Katharina Kaska (Austriacka Biblioteka Narodowa), dr Wiktoria Malicka (Zakład Narodowy im. Ossolińskich), mgr Alina Mazur (Instytut Polski w Wiedniu), dr Jolanta Miśkowiec (Instytut Polski w Wiedniu), dr Dorota Sidorowicz-Mulak (Biblioteka Ossolineum) oraz mgr Anna Sobolewska (Zakład Narodowy im. Ossolińskich).

Paradoksalnie, sam tytuł konferencji „(Nie)zapomniany Wiedeńczyk” trafnie oddaje współczesny status Ossolińskiego. Choć jego dzieło pozostaje fundamentem polskiej kultury, jego obecność w samej przestrzeni Wiednia bywa dziś mało dostrzegalna.
Konferencja stała się więc nie tylko naukowym podsumowaniem dotychczasowych badań, lecz także przywracaniem pamięci o człowieku, który w wyjątkowy sposób połączył historię Polski, Austrii i całej Europy Środkowej.

Fot. Krzysztof Korbiel, Sławomir Iwanowski