Cmentarze stare i nowe

Większością cmentarzy wiedeńskich zarządza miejska spółka Friedhöfe Wien. Pod jej opieką znajduje się 46 nekropolii, natomiast pozostałe dziewięć to cmentarze wyznaniowe: katolickie, ewangelickie, żydowskie i muzułmański.  Zachowały się również historyczne miejsca pochówku, jak choćby Cmentarz Kahlenberski przy kościele św. Józefa, szczególnie bliski wiedeńskiej Polonii.

Przez stulecia zmarłych chowano przede wszystkim na niewielkich cmentarzach przykościelnych. Wraz z rozwojem miasta i wzrostem liczby mieszkańców zaczęło jednak brakować na nich miejsca. Pod koniec XVIII wieku, za panowania cesarza Józefa II, ze względów sanitarnych ograniczono pochówki w obrębie gęsto zabudowanych dzielnic i zaczęto zakładać nowe cmentarze poza ówczesnym miastem.

Dziś wiedeńskie nekropolie są nie tylko miejscami pochówku, lecz także świadectwami historii, sztuki i architektury. Na cmentarzu St. Marx zachowały się nagrobki z epoki biedermeieru, Hietzinger Friedhof jest miejscem spoczynku wielu wybitnych osobistości, a żydowskie nekropolie przypominają o wielowiekowej obecności społeczności żydowskiej w Wiedniu.

Szczególne miejsce w wiedeńskiej kulturze zajmują uroczystości pogrzebowe. Stąd wywodzi się słynne określenie a schöne Leich – wystawny pogrzeb, organizowany z wielką pompą, często traktowany również jako okazja do podkreślenia społecznej pozycji zmarłego i jego rodziny. Tradycja ta, związana szczególnie z XIX-wiecznym Wiedniem, na trwałe weszła do miejscowego folkloru.

Cmentarz, którego początkowo nie chciano

Decyzja o budowie Cmentarza Centralnego zapadła już w 1863 roku. Szybko rozwijający się Wiedeń potrzebował nowej, rozległej nekropolii, która mogłaby służyć kolejnym pokoleniom mieszkańców. Na jej lokalizację wybrano tereny w Simmeringu, wówczas położone daleko poza centrum miasta.

Od początku projekt budził kontrowersje. Cmentarz miał mieć charakter międzywyznaniowy i pozostawać pod zarządem miasta, a nie Kościoła. Sprzeciw części środowisk katolickich wywołała zwłaszcza decyzja o rezygnacji z uroczystego poświęcenia całej nekropolii. Ostatecznie osiągnięto kompromis i 30 października 1874 roku, bez udziału publiczności, odbyła się skromna ceremonia katolickiego poświęcenia cmentarza.

Oficjalne otwarcie nastąpiło 1 listopada 1874 roku. Tego dnia pochowano 14 osób. Pierwszym zmarłym, który spoczął na nowym cmentarzu, był Jakob Zelzer. Jego grób zachował się do dziś.

Początkowo Wiedeńczycy niechętnie korzystali z nowej nekropolii. Narzekali przede wszystkim na jej odległość od miasta. Władze Wiednia postanowiły więc uczynić cmentarz bardziej atrakcyjnym. Powstały reprezentacyjne arkady grobowe oraz kwatery honorowe (Ehrengräber), przeznaczone dla wybitnych osobistości.

W 1888 roku przeniesiono tu z dawnego cmentarza w Währingu szczątki Ludwiga van Beethovena i Franza Schuberta. Z czasem w ich sąsiedztwie zaczęli spoczywać kolejni znani kompozytorzy, artyści i przedstawiciele życia publicznego. W ten sposób Cmentarz Centralny stopniowo zdobył uznanie Wiedeńczyków i stał się jednym z symboli miasta.

Groby honorowe

Dziś Wiener Zentralfriedhof zajmuje około 2,5 km² i należy do największych cmentarzy Europy. Znajduje się tutaj około 330 tysięcy grobów, a od chwili otwarcia pochowano ponad trzy miliony osób.

Szczególną atrakcją są groby honorowe (Ehrengräber), w których spoczywają wybitni przedstawiciele świata muzyki, literatury, nauki i sztuki. Najsłynniejsze z nich skupione są w grupie 32A, gdzie można odnaleźć nagrobki Ludwiga van Beethovena, Franza Schuberta, Johannesa Brahmsa, Johanna Straussa ojca i syna, Christopha Willibalda Glucka czy Hugo Wolfa.

Symboliczny pomnik ma tutaj także Wolfgang Amadeus Mozart. Kompozytor został pochowany na dawnym cmentarzu St. Marx, choć dokładnej lokalizacji jego grobu nie udało się ustalić.

Na Cmentarzu Centralnym spoczywają również znani artyści XX wieku, m.in. Arnold Schönberg, Hans Moser, Curd Jürgens, Falco i Udo Jürgens. Charakterystyczny nagrobek tego ostatniego, zmarłego w 2014 roku, ma kształt fortepianu wykonanego z białego marmuru.

Secesja wśród nagrobków

Jednym z najpiękniejszych obiektów Cmentarza Centralnego jest kościół św. Karola Boromeusza (Friedhofskirche zum Heiligen Karl Borromäus), wzniesiony w latach 1907–1910 według projektu architekta Maxa Hegelego.

Monumentalna kopuła, bogate mozaiki, witraże i dekoracje czynią z niego jeden z najciekawszych przykładów wiedeńskiej architektury secesyjnej. Przed kościołem znajduje się krypta prezydentów Austrii, w której pochowani są prezydenci republiki zmarli po II wojnie światowej.

Na Cmentarzu Centralnym znajdują się również wydzielone części przeznaczone dla różnych wspólnot religijnych. Oprócz części katolickiej, cmentarza ewangelickiego i dwóch cmentarzy żydowskich istnieją tu kwatery prawosławne, muzułmańskie i buddyjska. Ta różnorodność odzwierciedla wielowyznaniowy i wielokulturowy charakter Wiednia, zarówno w czasach monarchii habsburskiej, jak i współcześnie.

Po drugiej stronie Simmeringer Hauptstraße znajduje się krematorium Feuerhalle Simmering, otwarte w 1922 roku. Zaprojektowany przez Clemensa Holzmeistera budynek o charakterystycznej architekturze należy do ważnych zabytków wiedeńskiej kultury pogrzebowej.

Nie tylko cmentarz

Zentralfriedhof jest również jednym z największych terenów zielonych stolicy. Wśród starych drzew, alei i rozległych łąk żyją sarny, chomiki polne, wiewiórki, zające, lisy i liczne gatunki ptaków. Dla wielu Wiedeńczyków to także miejsce spokojnych spacerów i kontaktu z przyrodą.

Zmieniają się również zwyczaje pogrzebowe. Coraz większym zainteresowaniem cieszy się Baumbestattung, czyli pochówek pod drzewem. Polega on na złożeniu biodegradowalnej urny z prochami zmarłego w ziemi, w pobliżu korzeni drzewa. Zamiast tradycyjnego nagrobka miejscem pamięci staje się samo drzewo i otaczająca je przyroda. Na wiedeńskich cmentarzach powstają specjalne kwatery przeznaczone na tego rodzaju pochówki. Znajdują się one również na Cmentarzu Centralnym.

Od 2014 roku działa tutaj Muzeum Pogrzebowe (Bestattungsmuseum), prezentujące historię wiedeńskich pochówków, ceremonii żałobnych i zmieniających się zwyczajów.

Cmentarz Centralny jest tak rozległy, że posiada nawet własną linię autobusową. Elektryczny autobus linii ZF kursuje po terenie nekropolii, zatrzymując się na 22 przystankach. Jego trasa rozpoczyna się i kończy przy bramie nr 2. Dzięki temu nawet odległe części cmentarza są łatwiej dostępne dla odwiedzających. Organizowane są również przejazdy niewielką kolejką turystyczną (Bummelzug), podczas których można poznać historię nekropolii i jej najsłynniejszych mieszkańców.

Nieodłączną częścią historii Cmentarza Centralnego jest również tramwaj linii 71. Przez dziesięciolecia dowoził on na cmentarz nie tylko odwiedzających groby, lecz także uczestników pogrzebów. W wiedeńskim języku potocznym określenie den 71er nehmen – „pojechać siedemdziesiątką jedynką” – stało się żartobliwym eufemizmem oznaczającym śmierć. To jeden z przykładów słynnego Wiener Schmäh, czyli charakterystycznego wiedeńskiego humoru, w którym ironia i dystans towarzyszą nawet najpoważniejszym tematom.

Polskie ślady na wiedeńskich cmentarzach

Na wiedeńskim Cmentarzu Centralnym spoczywa również wielu Polaków i osób polskiego pochodzenia, których losy na trwałe związały z Austrią. Są wśród nich wybitni artyści, naukowcy, wojskowi i działacze polityczni. Warto wspomnieć choćby Teodora Leszetyckiego, wybitnego pianistę i pedagoga, nauczyciela Ignacego Jana Paderewskiego, Floriana Ziemiałkowskiego, działacza niepodległościowego i ministra dla Galicji, Macieja Mielżyńskiego, naczelnego wodza III powstania śląskiego, czy Kazimierza Kelles-Krauza, socjologa i publicystę.

Szczególnym miejscem pamięci jest polska kwatera wojskowa (grupa 88), gdzie spoczywa 30 polskich żołnierzy – ofiar II wojny światowej i niemieckiego nazizmu. To właśnie tutaj Polonia wiedeńska regularnie oddaje hołd poległym i zmarłym rodakom.

Przewodnikiem po tych miejscach może być publikacja „Polskie groby na cmentarzach w Wiedniu i okolicach”, autorstwa Sławomira Iwanowskiego, redaktora naczelnego „Poloniki”. Opracowanie zawiera biogramy zasłużonych Polaków i osób polskiego pochodzenia, fotografie ich nagrobków oraz wskazówki ułatwiające odnalezienie miejsc pochówku na Cmentarzu Centralnym i innych wiedeńskich nekropoliach.

Obecnie przygotowywane jest kolejne, rozszerzone wydanie przewodnika, wzbogacone o biogramy i miejsca pochówku kolejnych osób zasłużonych dla polskiej społeczności w Austrii.

Pamięć, która trwa

Każdego roku 1 i 2 listopada wiedeńskie cmentarze zapełniają się odwiedzającymi. Na grobach pojawiają się kwiaty i znicze, a w pobliżu wielu nekropolii działają tradycyjne stoiska z wieńcami i wiązankami.

Dla Wiedeńczyków cmentarze pozostają miejscami pamięci o bliskich, ale także częścią dziedzictwa miasta. Szczególnie wyraźnie widać to na Cmentarzu Centralnym, gdzie historia ponad 150 lat splata się z dziejami wielu pokoleń mieszkańców Wiednia.

Dodatkowe informacje

• Punkt informacyjny z planami oraz możliwością wyszukiwania grobów znajdziesz przy Bramie 2, w nowej lokalizacji cukierni Oberlaa. Kawiarnia jest czynna w godzinach otwarcia cmentarza.
• Od października do marca na Cmentarzu Centralnym oferowane są również interesujące nocne wycieczki z przewodnikiem, podczas których uczestnicy mogą zwiedzać cmentarz po zmroku z latarkami oraz poznawać mroczne i budzące dreszcz opowieści.
•  Również przejażdżki fiakrem są możliwe na Cmentarzu Centralnym. Punkt przy Bramie 2 jest czynny codziennie od 10.00 do 17.00. Trasa obejmuje liczne groby honorowe znanych wiedeńskich osobistości (Mozart, Schubert, Beethoven, Hans Moser, Falco, Adolf Loos i wielu innych) oraz przybliża odwiedzającym walory przyrodnicze cmentarza. Krótka przejażdżka trwa 30 minut, a dłuższa 60 minut. Przejazdy odbywają się od początku kwietnia do końca października. Rezerwacje: www.fiaker-wulf.at

Patrycja Brzoza, Wiedeń, listopad 2026